و پدر و مادر و افرادى كه در حق او احسان نموده و با دست آنها نعمتهاى الهى به انسان رسيده است . و در اخبار و روايات بحسب ظاهر تنافى و تناقض ديده مىشود چون اين خبر و امثال و نظائر او دستور تشكر و سپاسگزارى از مخلوق و وسائط نعمت يعنى تشكر از افرادى كه به انسان احسان ميكنند داده است و از طرف ديگر نيز اخبار و احاديثى هست كه انسان فقط از خدا بايد تشكر نموده و شكر او را بجا آورد كه از امير مؤمنان عليه السّلام وارد شد . لا يحمد حامد الا ربه هيچ سپاسگزارى از غير خدا سپاسگزارى نكند . ولى از چند وجه ميتوان جمع ما بين اخبار نموده و تنافى و تناقضى ظاهرى را رفع كرد . 1 - تشكر و سپاس از مخلوق و وسائط نعمت از جهت اينكه خداوند متعال چنين دستورى داده در واقع تشكر و سپاس حق است پس در حقيقت چون امتثال امر خداوند است شكر الهى را بجا آورده است و جمله‌اى كه در اين حديث بود ( لم تشكرنى اذ لم تشكره ) ( چون از فلانى تشكر نكردى شكر مرا هم بجا نياوردى ) ممكن است همين معنا منظور باشد يعنى امتثال امر مرا ننمودى . 2 - اخبار تشكر از مخلوق به لحاظ اينكه آنان واسطهء وصول نعمت هستند و به همين مقدار دخالت در رسيدن نعمت دارند و نبايد بطور كلى عليت و فاعليت و لو بطور واسطه از آنان سلب شود و گر نه به مسأله جبر منتهى مىشود كه تمام كارها راسا " و بدون دخالت و عمل مخلوق به خدا منسوب است و بندگان كوچكترين فاعليتى ندارند و اين چنين اعتقادى جبر محض و باطل است . و اخبارى كه ميگويد هيچ نظرى به مخلوق نبايد باشد به اين معنا است كه انسان براى مخلوق فاعليت و تاثير استقلالى قائل باشد و آنان را مستقل در انعام و احسان بداند و روى اين اعتقاد تشكر و سپاسگزارى مخلوق را انجام دهد كه اين هم شرك است و باطل . و قبلا " گفتيم ريشه و اصل نعمتها و وجود نعمت دهنده و ابزار آن و اعضاء و جوارحى كه نعمت دهنده دارد و موفقيت بعطا و بخشش همه و همه از طرف خدا است . و جملهء معروف امر بين الامرين يكى از معانيش همين است يعنى نه جبر محض و نه تفويض صرف است بلكه هم خدا و هم مخلوق در افعال دخالت دارد ولى در طول هم . خدا بطور استقلال و اصالت و مخلوق بطور واسطه و اسباب و آنچه كه گفته شد - غير خدا زحمت حمل رزق خدائى را تحمل نموده و او را به تو مىرساند - منظور همين مطلب است كه ديگران واسطه نعمتند بنا بر اين نهى از تشكر از مخلوق يعنى سپاس در برابر اصل رزق چون رازق فقط خدا است و ديگران رازق نيستند پس حمد و سپاس براى رزق و اصل نعمت فقط از آن خدا است . و منظور از اخبارى كه ترغيب نموده به تشكر از مخلوق تشكر از تحمل زحمت و